كه تماما در قسمت تاريخى اين كتاب ذكر شده ، چه برميآيد . از اين نوشته‌ها معلوم است ، كه دولت پارت در ايران ، اين ممالك را داشته : اوّل از پارت بالاخصّ گرفته ، به طرف مغرب ميرويم ، بعد برگشته باز از همانجا گرفته به طرف مشرق خواهيم رفت . از اين قرار ايالات و ولاياتى ، كه نام ميبريم جزء دولت پارت بودند : پارت بالاخصّ يا خراسان با تمامى ولاياتى ، كه جزء خراسان كنونى است و در صفحه 2186 شمرده‌ايم - دامغان و سمنان - صفحه ماردها يا مردها ( تقريبا تنكابن كنونى با حوالى آن ) - ماد بزرگ يا عران‌عجم قرون بعد ( همدان - گروس - كرمانشاهان - نهاوند - بعد ملاير و تويسركان - عراق ( سلطان‌آباد ) - ولايات ثلاث ، ( يعنى خوانسار و گلپايگان و كمره ) خمسه - قزوين - رى - اصفهان - يزد - ماد كوچك ( آذربايجان ) آديابن ( آسور قديم ) كردون ( كردستان ) - ارمنستان بزرگ و كوچك - خسرون ( يا ادس و يا اورفا ) الحضر - كلده قديم با بابل تا خليج پارس - خوزستان با شوش - پارس - كرمان - صفحات مجاور كوير لوت ، مانند سيستان و ساگارتى - باختر تا صفحاتى ، كه در مشرق باختر واقعند ، تا هند و كوشان و هىمالايا ( كوههاى حدود شمالى هندوستان ) - صفحات مجاور سند - صفحات مجاور خراسان تا رود جيحون . مقصود ما اين نيست ، كه در تمامى مدّت عمر دولت اشكانى ، پارتيها تمام اين صفحات را داشته‌اند ، البتّه ، چنان كه از تاريخ اين دولت برميآيد ، تفاوتهائى بين زمان قدرت و انحطاط بوده ، ولى در سلطنت مهرداد اوّل ششمين شاه اشكانى ديده مىشود ، كه وسعت دولت پارت از جيحون تا فرات است و در زمان مهرداد دوّم كبير اين دولت به هىمالايا ميرسد . اين است وسعت دولت پارت ، بقدرى كه مبتنى بر اخبار و مسكوكات است . در اينجا سئوالى طرح مىشود : قفقازيه جزء دولت پارت بوده يا نه ؟ اگر بخواهيم با مدرك حرف بزنيم ، بايد گفت اين مسئله روشن نيست ، بل به عكس باندازه‌اى ، كه از اسناد برميآيد ، ارّان ( شيروان قرون بعد ) و ايبرى ( گرجستان ) در تحت نفوذ روم بوده‌اند . امّا اين معنى مسلّم است ، كه اشكانيان جدّ